یک توارد جالب توجه بین کلامی از امیرالمؤمنین و هسیُدُس یونانی

به نام خداوند پریروز و پسفردای تاریخ

οὗτος μὲν πανάριστος ὃς αὐτὸς πάντα νοήσῃ,

ἐσθλὸς δ᾽ αὖ κἀκεῖνος ὃς εὖ εἰπόντι πίθηται

ὃς δέ κε μήτ᾽ αὐτὸς νοέῃ μήτ᾽ ἄλλου ἀκούων

ἐν θυμῷ βάλληται, ὃ δ᾽ αὖτ᾽ ἀχρήιος ἀνήρ.

به‌ترین، کسی است که خود همه‌چیز را می‌داند.

آن‌که پندِ نیک را می‌شنود هم نیک است.

اما آن‌که نه خود می‌داند و نه پند می‌شنود،

انسانِ بی‌فایده‌ای است.

— هِسیُدوس، به نقل از ارسطو در اخلاقِ نیکوماخوسی: 1095b10

@aristotle_text

ترجمه الهام کندری

ترجمه پیشنهادی من:

کسی ازهمه‌بهتر است که خود همه‌چیز را می‌داند.

نیز خوب است آنکه از کلام نیک اطاعت می‌کند

اما آن‌که نه خود می‌داند و نه از دیگری می‌شنود

آنچه به دلش(۱) انداخته، انسانِ بی‌سود-و-خیری(۲) است.

هسیدس، روزها و کارها، مصاريع ۲۹۳-٢٩٧

۱) θυμός، همریشه با «دم» است و به معنی روح و نفس و احساس و تأثر و تغير روحی و میل و دل و ذهن و فکر و حتی دل‌داشتن= دلاوری به کار می‌رود.

۲) ἀχρεῖος، از ریشۀ χρεία: حاجت، نیاز، آنچه بدان نیاز است پس خیر و فایده.

ارسطو در اخلاق نیکوماخوس، دفتر اول، آخر باب ۴ از منظومهء کارها و روزهای هسیدس عبارتی نقل کرده که بسیار شبیه کلام امیرالمؤمنین است:

يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ : إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا

فَاحْفَظْ عَنِّي مَا أَقُولُ لَكَ

النَّاسُ ثَلَاثَةٌ

۱) فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌّ

Οὗτος μὲν πανάριστος, ὃς αὐτῶι πάντα νοήσει

۲) وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ

[φρασσάμενος τά κ᾽ ἔπειτα καὶ ἐς τέλος ἦισιν ἀμείνω·]

ἐσθλὸς δ᾽ αὖ κἀκεῖνος ὃς εὖ εἰπόντι πίθηται·

۳) وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ

ὃς δέ κε μήτ᾽ αὐτῶι νοέηι μήτ᾽ ἄλλου ἀκούων

ἐν θυμῶι βάλληται, ὃ δ᾽ αὖτ᾽ ἀχρήιος ἀνήρ.

يَا كُمَيْلُ الْعِلْمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ يَحْرُسُكَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ وَ صَنِيعُ الْمَالِ يَزُولُ بِزَوَالِهِ

پی‌نوشت:

به نام خداوند جان و خرد

شادروان محمدابراهیم باستانی پاریزی که خود کتاب اصول حکومت آتن ارسطو را به واسطه ترجمه‌های فرانسوی و انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است در یادداشت:

یک پیشنهاد - زبان یونانی در ایران

مجله چیستا، شهریور ١٣٦٠ - شماره١

از ضرورت ترجمه متون دست اول یونانی از خود آن زبان سخن گفته است.

علتش را هم روشن بیان کرده. بعضی متون اصلی تاریخ ما و مهمترین گزارش‌های قدیم از فرهنگ و آداب ما همگی ابتدا به زبان یونانی نوشته شده است:

تواریخ هرُدُت

تربیت (رشد؟) کورش کسنُفون

تاریخ جنگ‌های پلوپونزی توکیدیدس

و منابع دین‌شناختی و فرهنگی که در کتاب کوچک ولی مهم دین ایرانی برپایهٔ متن‌های معتبر یونانی (اميل بنونیست، ترجمه شادروان استاد بهمن سرکاراتی)

گردآوری شده است.

نیز پیوند فلسفه‌های رایج میان ما با فلسفه یونانی انکارناشدنی است و لزوم مراجعه به متون اصلی فلسفه هم اظهرمن‌الشمس است.

ان شاء الله روزی شاهد دست کم بازبینی کلی متونی که باواسطه از یونانی به فارسی ترجمه شده اند باشیم.